Artykuły

ZNACZENIE ZABAWY W ŻYCIU PRZEDSZKOLAKA

„Dziecko, które się bawi, nie traci czasu ale buduje i tworzy samego siebie poprzez różne formy działalności zabawowej”.   A. Sawicka

Każde dziecko ma prawo do zabawy i czasu wolnego. A co robi w czasie wolnym? Bawi się. Zabawa to działalność podejmowana z własnej woli i dla przyjemności. Zabawę jako podstawowa formę aktywności dziecka wyróżniają określone cechy: przyjemność, przeżywanie emocji, aktywność, dobrowolność i zdobywanie wiedzy i  doświadczenia.                                                                                                             Wspólne zabawy  pozytywnie oddziałują na kształtowanie takich cech osobowości, jak: koleżeńskość, cierpliwość, życzliwość, wytrwałość, poczucie odpowiedzialności, chęć niesienia pomocy. Zabawa jest naturalną potrzebą wszystkich dzieci i ma ogromne znaczenie dla ich prawidłowego rozwoju. Zaspokaja wszystkie wymagania umysłu, pobudzając dziecko do aktywnej działalności. Wiek przedszkolny często nazywany jest wiekiem zabawy. Zabawa jest zgodna z psychofizyczną strukturą dziecka i posiada istotny wpływ na jego rozwój psychomotoryczny, percepcyjny, intelektualny i estetyczny. estetyczny. Zabawa jest podstawową formą aktywności dziecka. Uczy dawać, brać, dzielić się, współpracować i podporządkowywać swoją osobowość w grupie. Jest istotnym czynnikiem rozwoju abstrakcyjnego myślenia . Wpływa na kształtowanie umiejętności  kierowania swym zachowaniem, uczy przestrzegania i dostosowywania się do określonych norm i reguł postępowania.

W okresie przedszkolnym zabawa stanowi najważniejszą czynność podejmowaną przez dziecko. Według Wygotskiego zabawa dziecka w wieku przedszkolnym jest najważniejszą linią jego rozwoju a zatem  zabawa spełnia wiele funkcji w rozwoju dziecka a mianowicie funkcja:

  • poznawcza- umożliwia przekazywanie i nabywanie pojęć, różnorodnej wiedzy.
  • funkcjonalna- pozwala dziecku na przygotowanie się do przyszłego życia; uczy nawiązywania kontaktów z rówieśnikami, uczy poznawać i rozwiązywać problemy.
  • komunikatywna- dziecko uczy się komunikowania z innymi w sposób dla nich zrozumiały, a także musi zrozumieć co inni mają mu do zakomunikowania.
  • kompensacyjna- pozwala dziecku zrealizować potrzebę aktywności, działania.
  • interpersonalna- pozwala dziecku na  „ wgląd  w siebie”, dzięki zabawie poznaje ono swoje możliwości i zdolności.
  • terapeutyczna- pozwala na rozładowanie i uwalnianie tłumionych napięć emocjonalnych.

Inny podział funkcji zabawy przedstawia  E. M. Minczakiewicz :

  • funkcja kształcąca – dziecko kształci swoje zmysły, doskonali sprawność motoryczną, wzbogaca wiedzę o świecie i o sobie samym, uczy się poznawać swoje możliwości i je oceniać;
  • funkcja wychowawcza – dziecko przyswaja sobie różne normy, poznaje reguły postępowania, zawiera umowy, których przestrzeganie obowiązuje w zabawach z innymi dziećmi;
  • funkcja terapeutyczna – uczy się różnych sposobów wyrażania swoich uczuć i rozwiązywania problemów;
  • funkcja projekcyjna – pozwala dziecku wchodzić w różne role społeczne, dając mu okazję do zrealizowania rzeczy niemożliwych w życiu codziennym.
  • funkcja diagnostyczna –  zachowanie dziecka podczas zabaw informuje o świecie jego wewnętrznych przeżyć oraz o trudnościach, z którymi się boryka.

Funkcja diagnostyczna jest szczególnie cenna dla nauczyciela, rodziców i psychologów. Czas zabawy dzieci jest czasem, który nauczyciel , rodzic, opiekun prawny powinien wykorzystywać także na prowadzenie obserwacji. Bawiące się dzieci dostarczają różnorodnej wiedzy na ich temat. Podczas zabawy swobodnej (dowolnej) opiekun może obserwować preferowane formy aktywności zabawowej dzieci. Na bazie obserwacji zabaw nauczyciel może stworzyć częściowy opis rozwoju dziecka wskazując na mocne i słabe strony oraz jego potencjalne możliwości.

Nauczyciel, opiekun w trakcie obserwacji  zabawy dzieci: musi być dyskretny i ostrożny, nie może ingerować w temat i w sposób, w jaki zabawa ma przebiegać, powinien czuwać i kontrolować przebieg zabawy, może podpowiedzieć dzieciom nowy sposób działania, powinien pomagać w rozwiązywaniu trudności, może bawić się z młodszymi dziećmi i proponować rozwiązanie w zabawie, powinien dostarczać bodźców w postaci nowych przedmiotów, rekwizytów do zabawy.

Psycholog L. Wygotski podkreśla znaczenie zabawy dla wielostronnego poznawczego, emocjonalno – społecznego i manualno- ruchowego rozwoju dziecka, ale zwraca  uwagę, że o wartości zabawy decydują również  indywidualne cechy rozwoju dziecka. Specjaliści  zajmujący się znaczeniem zabaw dla rozwoju dziecka wskazują  czynniki wpływające na rodzaje podejmowanych przez dzieci zabaw takie jak: stan jego zdrowia, stopień rozwoju fizycznego, inteligencja prezentująca się pomysłowością dziecięcą, pora roku, środowisko w jakim dziecko przebywa, tradycje domowego wychowania, warunki w jakich żyje dziecko.

W świetle nauki pedagogicznej i  psychologicznej  można  wyróżnić wiele podziałów zabaw dla dzieci np.: ze względu na ich sposoby organizowania tj.:

  • zabawy swobodne, samodzielne (dowolne), podejmowane z własnej inicjatywy .
  • zabawy kierowane przez osoby dorosłe.
  • zabawy indywidualne (samotne dziecka).
  • zabawy grupowe w odbywające się w zależności od stopnia uspołecznienia .
  • zabawy równoległe (obok siebie).
  • zabawy zbiorowe- w których dzieci bawią się wspólnie.

Literatura psychologiczno-pedagogiczna  opisuje  różne rodzaje  klasyfikacji zabaw według ich treści, różna też jest ich terminologia a najczęściej powtarzające się rozdaje zabaw to:

  • zabawy manipulacyjne – towarzyszące często zabawom konstrukcyjnym, albo tematycznym polegające na dopasowywaniu, układaniu, przekładaniu, dołączaniu, przymierzaniu, sprawdzaniu, właściwości przedmiotów i narzędzi  itp.
  • zabawy konstrukcyjne – klockami, plasteliną ,tworzywem przyrodniczym, masą solną. Są to zabawy, które uczą planowania, kolejności wykonywania czynności, dokonywania pomiaru na oko, klasyfikowania wg barwy, kształtu, wielkości, przeznaczenia.
  • zabawy dydaktyczne – kształcące umiejętności intelektualne i służące utrwalaniu zdobytej wiedzy i umiejętności przyrodniczych, matematycznych, społecznych , poszerzają słownictwo   dziecięce itp. Zaliczamy  do nich historyjki obrazkowe, loteryjki, łamigłówki i gry edukacyjne, zagadki, rebusy.
  • zabawy i gry dydaktyczne – to rodzaj rozrywki umysłowej. Do gier i zabaw dydaktycznych  K. Tyborowska zalicza loteryjki, zagadki, segregowanie, podkreślając, że w tych zabawach dziecko musi się podporządkować określonym regułom i przepisom.
  • zabawy tematyczne zwane też fikcyjnymi, naśladowczymi, w role, a także twórczymi. W tych zabawach dziecko przyjmuje określone samodzielnie role związane z życiem domowym, przedszkolnym, zaczerpnięte z ulubionej literatury dziecięcej. A przedmioty, zabawki towarzyszące tym zabawom przyjmują często symboliczne nazwy. Zabawy te wynikają z twórczej inicjatywy dzieci, a rola nauczyciela polega tylko na obserwacji zachowań, wykorzystywanych także do diagnozowania umiejętności społecznych dzieci.
  • zabawy badawcze , to swoisty rodzaj zabaw dydaktycznych. Służą głównie eksperymentowaniu ,odkrywaniu zjawisk fizycznych doświadczenia z wodą z magnesem, ze światłem i cieniem i właściwości przedmiotów ciężar, twardość, ciepło ,rodzaj masy. W nich dziecko uczy się dokładnie obserwować, samodzielnie działać, mówić na konkretny temat i wyciągać wnioski.
  • zabawy ze śpiewem , zabawy przy muzyce. Wpływają korzystnie na wielostronny rozwój dzieci. Wyrabiają słuch muzyczny, poczucie rytmu, umiejętności wokalne i taneczne, inspirują do gry na instrumentach perkusyjnych, umożliwiają poznawanie różnych dźwięków płynących z otoczenia, rodzajów muzyki, a także jej tempa, dynamiki i  nastroju.
  • zabawy tropiące polegają na zdobywaniu, szukaniu, wyodrębnianiu, łapaniu. Tropienie jest szukaniem śladów, znaków, które trzeba nazwać, porównać z innymi, razem zgrupować. Zabawa taka rozbudza ciekawość poznawczą dziecka, aktywizuje do działania, wzmacnia wiarę we własne siły, podnosi samoocenę własną.
  • zabawy ruchowe kształtują prawidłową postawę, oraz służą wyrabianiu cech motoryki takich jak: siła, zręczność, zwinność, wytrzymałość .Wpływają na rozwijanie umiejętności współdziałania w grupie, w zespole, w parze. W przedszkolu organizuje się różnorodne rodzaje tych zabaw : orientacyjno-porządkowe, bieżne, z elementem równowagi, na czworakach, z elementem rzutu, chwytu, toczenia, celowania, z elementem skoku i podskoków, z elementem pokonywania przeszkód ,wspinania i pełzania.
  • zabawy i tańce integrujące dziecko w grupie ,opracowane wg koncepcji „pedagogiki zabawy” KLANZY z Lublina   „Powiedz – a zapomnę, pokaż – a zapamiętam, pozwól mi działać – a zrozumiem”. Te zabawy i tańce ułatwiają nawiązanie kontaktu z innymi , wprawiają w dobry nastrój, dają poczucie bezpieczeństwa, nie wymagają perfekcji wykonania, tylko bycia razem i wspólnego przeżywania, uczenia się od innych, bez oceniania i rywalizacji.

Z powyższych rozważań wynika że, zabawy wywierają znaczny wpływ na wielostronny rozwój osobowości dziecka w wieku przedszkolnym. Dostarczają wiele radości. Powinny być odpowiednio dobrane do etapu rozwoju myślenia dziecka i jego wieku, a także pozwalać na samodzielną spontaniczność , którą z czasem można ukierunkować. Dobry organizator zabawy rodzic, nauczyciel powinien pozwolić dziecku stać się jej odkrywcą i twórcą, jak też każda zabawa  i zabawka, partner zabawy, ma dawać dziecku poczucie bezpieczeństwa. Zadaniem rodziców i nauczycieli jest troska o to , aby zabawa przebiegała we właściwej atmosferze wychowawczej, bezpiecznej i nie naruszającej reguł społecznego współżycia.

Czego dziecko uczy się w czasie zabawy ?

  • w czasie zabawy dziecko lepiej poznaje siebie samego, zwiększa pewności siebie a poczucie własnej wartości rośnie.
  • w zabawie pobudzane są ważne procesy nauczania: zdolności do rozwiązywania problemów i przezwyciężania trudności, odnoszenia sukcesu, rozwijania wyobraźni, i twórcze pomysły.
  • zabawy rozwijają inteligencje i pomysłowość dzieci.
  • zabawy rozwijają kompetencje dokładnego obserwowania i oceniania uczestników, zdolność wczuwania się w sytuację drugiej osoby i odpowiedniego nastawienia się do niej.
  • dziecko trenuje swoje zdolności motoryczne, jak np. umiejętność szybkiego reagowania  i rozwija jednocześnie współpracę w grupie.
  • podczas zabawy dziecko ma możliwość pokonywania zakorzenionych wzorców zachowań i nabyć  umiejętności, które są konieczne do prospołecznego postępowania i współpracy.

Podsumowując zabawa spełnia jedną z podstawowych ról w życiu dziecka. Znajduje ona odzwierciedlenie w każdej dziecinie jego działalności. Zabawa – jako swoista „szkoła życia”  powinna  być podstawowym narzędziem pracy z dziećmi w wieku przedszkolnym.

„Dziecko, które bawi się samo, spokojnie, wytrwale, aż do znużenia cielesnego, stanie się z pewnością także zdolnym, spokojnym, wytrwałym człowiekiem, troskliwym o cudze i własne dobro”–  F. Froebel

„Zabawa jest nauką, nauka zabawą. Im więcej zabawy, tym więcej nauki”. – G. Doman

Opracowanie: Nauczycielka mgr Dominika Kobus

Literatura:

  1. Dyner W.J. (1983) Zabawy tematyczne dzieci w domu i w przedszkolu, Wrocław Ossolineum.
  2. Elkonin D.B. (1984) Psychologia zabawy, Warszawa WSiP.
  3. Grzeszkiewicz B. (2003) Społeczny charakter zabaw dzieci, Wychowanie Przedszkolne nr 3(114).
  4. Tyborowska K. (1966), Wiek przedszkolny w: Żebrowska M. (red.) Psychologia rozwojowa dzieci           i młodzieży, Warszawa PWN.
  1. Wygotski (1971) Wybrane prace psychologiczne, Warszawa PWN.
  2. Getka,1994,Rola zabawy w życiu dziecka. ”Wychowanie w Przedszkolu”.
  3. Więckowski,1996,Terapeutyczna funkcja zabawy. ”Wychowanie w Przedszkolu”.
  4. Okoń „Zabawa a rzeczywistość” W-wa 1987 .
  5. Przetacznik-Gierowska,G.Makkieło-Jarża,1992,Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego. WSiP .Warszawa.